ΠΕΙΡΑΜΑΤΑ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ – ΜΕΡΟΣ 2

 

 

 

 

 

Στο πρώτο μέρος αυτού του αφιερώματος αναφερθήκαμε σε 3 πειράματα, τα οποία αφορούν την ανθρώπινη συμπεριφορά και τους τρόπους που αυτή διαμορφώνεται με βάση το σύνολο, στο οποίο είναι ενταγμένο το ανθρώπινο υποκείμενο. Στο δεύτερο μέρος θα αναφερθούμε σε δυο πειράματα, τα οποία, κατά τη γνώμη μου, είναι πιο ενδιαφέροντα για το λόγο του ότι αποκαλύπτουν την ανθρώπινη συμπεριφορά, όταν εκείνη τεθεί υπό συγκεκριμένες συνθήκες, καθώς και τα όρια που θέτει το άτομο στη συμπεριφορά και την ηθική του, όταν καλείται να υπακούσει σε ένα ανώτερο αντικείμενο.

 

Πείραμα φυλάκισης του Stanford:

Αρχές της δεκαετίας του ’70. Βρισκόμαστε στο πανεπιστήμιο του Στάνφορντ στις ΗΠΑ. Το υπόγειο της σχολής της ψυχολογίας του πανεπιστημίου έχει μετατραπεί σε φυλακή. Ένα πείραμα έχει προγραμματιστεί να λάβει χώρα εκεί με υπεύθυνο τον καθηγητή Philip Ζimbardo. Ένας αριθμός φοιτητών θα χρησιμοποιηθούν ως τα αντικείμενα μελέτης. Οι φοιτητές- εθελοντές που θα συμμετέχουν στο πείραμα αυτό συλλαμβάνονται με τις κοινές διαδικασίες και ακολουθούν όλα τα βήματα που θα ακολουθούσε ένας κρατούμενος. Το πείραμα στο οποίο θα λάβουν μέρος έχει ως εξής: οι μισοί φοιτητές θα υποδυθούν τους δεσμοφύλακες, ενώ οι άλλοι μισοί τους κρατούμενους. Σημείωση: όλοι οι εθελοντές χαίρουν άκρας υγείας και είναι ψυχολογικά ισορροπημένοι.

Zim-blue-eyes-norway-4-x-6  Ο εμπνευστής του πειράματος Ph. Zimbardo.

Τα υποκείμενα μπαίνουν στο ρόλο τους και αρχίζει το πείραμα. Οι φυλακισμένοι επί 24 ώρες βρίσκονται μέσα στα κελιά τους, ενώ οι δεσμοφύλακες εργάζονται σε βάρδιες και έχουν, έτσι, τη δυνατότητα να φεύγουν από τη «δουλειά» τους. Μετά από μερικές ώρες κάτι εντυπωσιακό  αρχίζει και παρατηρείται. Οι δεσμοφύλακες ξεκινούν να φέρονται διαφορετικά στους φυλακισμένους και να τους κάνουν καψώνια. Φαίνεται ότι η συμπεριφορά τους από φοιτητές χωρίς εξουσία αρχίζει και μεταλλάσσεται τώρα που συνειδητοποιούν ότι είναι οι απόλυτοι κύριοι του χώρου και του παιχνιδιού. Οι φύλακες αρχίζουν να ξεπερνούν τα όρια του πειράματος, καθώς και της προσωπικότητάς τους. Αποτέλεσμα αυτής της βάρβαρης και ακραίας συμπεριφοράς; Οι κρατούμενοι μετατράπηκαν σε κατατονικά και υπάκουα πειραματόζωα, ενώ οι δεσμοφύλακες σε καταχραστές της εξουσίας και σαδιστές. Όταν ένας από τους φυλακισμένους, μάλιστα, τόλμησε να αντισταθεί στους φύλακες όχι μόνο δεν αποτέλεσε το παράδειγμα για τους υπόλοιπους, αλλά όλοι στράφηκαν εναντίον του.

.

stanford6Αυθεντικές εικόνες από το πείραμα του Στάνφορντ

Μετά τη λήξη του πειράματος και οι δύο πλευρές ήταν σε θέση να αντιληφθούν το τί είχε συμβεί. Οι φοιτητές- δεσμοφύλακες αντιλήφθηκαν πως είχαν ξεπεράσει τον εαυτό τους και πως η εξουσία τους είχε παρασύρει. Αντίστοιχα και οι φοιτητές -κρατούμενοι συνειδητοποίησαν ότι η διαδικασία στην οποία ήταν ενταγμένοι τους έκανε αδύναμους, πλήρως υπάκουους και εξάλειψε από μέσα τους κάθε ίχνος αντίστασης και ελευθερίας. Σε γενικές γραμμές, αυτό που προκύπτει από το παραπάνω πείραμα είναι το εξής: Όταν το υποκείμενο τοποθετείται σε ένα περιβάλλον, στο οποίο έχει την πλήρη κυριαρχία, η συμπεριφορά του αλλάζει ριζικά. Τα συγκεκριμένα υποκείμενα, τοποθετούμενα ως δεσμοφύλακες, ένιωσαν την πλήρη δύναμη  και εξουσία σε έναν τεχνητό χώρο που ελεγχόταν πλέον απόλυτα από τους ίδιους. Οι φοιτητές-δεσμοφύλακες ένιωθαν καλά με τον εαυτό τους χωρίς ενοχές, γιατί ήξεραν κατά βάθος ότι δε φταίνε οι ίδιοι, αφού όλα γίνονται για την επιστήμη. Επιπλέον, κάθε συμπεριφορά – ακόμη και σαδιστική – θα ήταν πλήρως αποδεκτή στα πλαίσια του πειράματος που διεξαγόταν.

stanford

Αποδεικνύεται, όμως, με αυτόν τον τρόπο ότι το ανθρώπινο ον πολύ εύκολα μπορεί να αλλάξει και να παραβεί τον ηθικό κανόνα που ορίζει τη ζωή του, εάν βρεθεί υπό συγκεκριμένες συνθήκες. Αντίστοιχα, όταν νιώσει ότι εξουσιάζεται πλήρως και ότι τρίτοι ορίζουν τη ζωή του προτιμά να προσαρμοστεί με την ιδέα αυτή, να μην αντιδράσει και να δεχτεί παθητικά τη στέρηση της ελευθερίας του. Το συμπέρασμα των παραπάνω επιβεβαιώνεται και από την ίδια τη σημερινή κοινωνία, όπου οι πολίτες έχουν καταστεί παθητικοί δέκτες των όσων βλέπουν να διαδραματίζονται καθημερινά μπροστά τους. Τόσο σε θέματα καθημερινότητας, όσο σε θέματα πολιτικής, οικονομικών και ηθικής.

 

 

Πείραμα υπακοής  Milgram:

Το συγκεκριμένο πείραμα που εφαρμόστηκε για πρώτη φορά το 1961 από τον Stanley Milgram στο πανεπιστήμιο του Yale σχετίζεται άμεσα με την ανθρώπινη ηθική και τον τρόπο που αυτή δύναται να μεταβληθεί.

                                              STANLEY MILGRAM

                                                              Stanley Milgram  

    

Το ’61 δημοσιεύθηκε, λοιπόν, μία αγγελία, στην οποία ζητούνταν άτομα για να συμμετέχουν επί πληρωμή σε ένα πείραμα που σχετιζόταν με τη μνήμη. Πίσω από αυτήν την αγγελία, βέβαια, κρυβόταν το πείραμα υπακοής. Στο εν λόγω πείραμα συμμετείχε ένας ηθοποιός που παρίστανε το γιατρό, ένας ηθοποιός που παρίστανε τον εθελοντή και οι ανυποψίαστοι που ανταποκρίθηκαν στην αγγελία. Σύμφωνα, λοιπόν, με τη διαδικασία, τα υποκείμενα έπρεπε να κάνουν ερωτήσεις μνήμης στον ηθοποιό – εθελοντή και αν αυτός απαντούσε λάθος θα του έκαναν ηλεκτροσόκ. Η τάση του ρεύματος αυξανόταν από 15volt και έφθανε μέχρι τα 450volt.

 

Η αγγελία που δημοσιεύθηκε από τον Milgram  για το υποτιθέμενο πείραμα μνήμης. Ο γιατρός και ο ανυποψίαστος εθελοντής βρίσκονταν σε ξεχωριστό δωμάτιο απ’ ό,τι ο ηθοποιός εθελοντής. Το τεστ, λοιπόν ξεκινούσε και σε κάποιο σημείο ο ηθοποιός ξεκινούσε να απαντά λάθος προκειμένου να αναγκάσει τον εθελοντή να του κάνει ηλεκτροσόκ. Τα πρώτα ηλεκτροσόκ ήταν έντονα, όχι όμως επικίνδυνα. Καθώς περνούσε, όμως, η ώρα η τάση ανέβαινε και ο ηθοποιός σκόπιμα απαντούσε λανθασμένα. Σε αυτό, ακριβώς, το σημείο, έγκειται η ουσία του πειράματος. Καθώς ο ηθοποιός δεχόταν την υψηλή τάση του ρεύματος και υπέφερε από τον πόνο, οι ανυποψίαστοι εθελοντές, άρχισαν να έρχονται προ των ευθυνών τους. Με μεγάλη διστακτικότητα πατούσαν το κουμπί που πραγματοποιούσε το ηλεκτροσόκ. Πολλές φορές εμφανώς ταραγμένοι και αρνούμενοι να συνεχίσουν στρέφονταν στο γιατρό και το βλέμμα τους πρόδιδε ένα άγχος και έναν έντονο ενδοιασμό. Αυτό το βλέμμα, αυτή η στροφή υποδήλωνε την προσπάθεια να αποποιηθούν των ευθυνών τους  και να ψάχνουν απεγνωσμένα στα λόγια του γιατρού μια δικαιολογία για την πράξη τους και μία ηθική αθώωση. Μετά τη λήξη του πειράματος, οι ανυποψίαστοι  εθελοντές είδαν με τα μάτια τους ότι δεν προκάλεσαν καμία βλάβη στον ηθοποιό – εθελοντή και έμαθαν πως στην πραγματικότητα δεν του πραγματοποιούσαν ηλεκτροσόκ, αφού δεν ήταν συνδεδεμένος με το ρεύμα και οι φωνές πόνου ήταν ηχογραφημένες. Η ανακούφιση ήταν ολοφάνερη στα πρόσωπα τους.

Milgram_Experiment_v2Διάταξη των συμμετεχόντων του πειράματος Milgram. Ε : Γιατρός (ηθοποιός) Τ : Ανυποψίαστος εθελοντής  L: Εθελοντής (Ηθοποιός)

Το θέμα δεν ήταν τόσο ποινικό, καθώς όλοι συμμετείχαν με τη θέλησή τους στο πείραμα. Το ζήτημα ήταν ηθικό. Οι ανυποψίαστοι εθελοντές ένιωθαν άσχημα γι’ αυτό που έκαναν, επειδή δεν ήθελαν να προκαλούν πόνο, ακόμη και στα πλαίσια μιας έρευνας. Κάθε φορά που στρέφονταν στο γιατρό εκείνος ήρεμος, ψυχρός και χωρίς κανέναν ηθικό ενδοιασμό, τους παρότρυνε να συνεχίσουν για χάρη του πειράματος. Το πιο εντυπωσιακό όλων είναι ότι στο αρχικό πείραμα το 65% των εθελοντών έφτασε στα 450 volts, γεγονός που δηλώνει ότι κάθε ενδοιασμός τους περιοριζόταν από την παρότρυνση της αυθεντίας να συνεχίσουν.

512px-Graph_of_Milgram-Experiment.svg

Γράφημα, το οποίο παρουσιάζει τα ποσοστά των εθελοντών, καθώς και την τάση την οποία μετέφεραν στον εθελοντή. Όπως διακρίνετε, τα 450volt συμβολίζονται με ΧΧΧ, γεγονός που δεν απέτρεψε το 65% να τα μεταφέρουν στον ηθοποιό.

 

Συμπεραίνουμε, έτσι, πως ο ρόλος της αυθεντίας μπορεί να αποτελέσει σε πολλές περιπτώσεις άξονα για τη μεταβολή την ανθρώπινης ηθικής. Οι εθελοντές, μολονότι, γνώριζαν τον πόνο που προκαλούσαν και πως αυτό ήταν ανήθικο και αντίθετο με τα πιστεύω τους, εμπιστεύονταν το γιατρό και έβλεπαν στο πρόσωπό του την κάθαρση από τις τύψεις. Είναι πραγματικά πολύ ενδιαφέρον να αντιληφθούμε το πόσο μεγάλη διαφορά μπορεί να παίξει στον ηθικό κανόνα της ζωής μας το άτομο εκείνο που θα συγκεντρώσει στο πρόσωπό του την πλήρη εμπιστοσύνη μας. Κάτι τέτοιο δε συμβαίνει, βέβαια, μόνο στα πειράματα, αλλά και σε όλους τους ανθρώπους που αναζητούν ένα άλλοθι πολλές φορές για να καθαρθούν οι ίδιοι ψυχικά και να βρουν μία αθώωση, παρόλο που γνωρίζουν ότι αυτή  είναι πλαστή.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s